Ρωσία: η χώρα του υπερβατικού

Marzio G. Mian, Στις όχθες του Βόλγα. Ένα οδοιπορικό στην καρδιά της Ρωσίας, μτφρ. Δήμητρα Δότση, Ψυχογιός 2026, σελ. 430 Είναι μια παραγνώριση της ενότητας του κόσμου να θεωρεί κανείς τη θρησκεία και την πολιτική δύο ριζικώς διαφορετικά πράγματα.Τόμας Μαν[1] Στον Σοβιετικό Στρατό χρειάζεται περισσότερο θάρρος για να υποχωρήσεις παρά για να επιτεθείς.Ιωσήφ Στάλιν[2] Κάπου στο ένα τρίτο του μακρότατου οδοιπορικού στα 3.500 χιλιόμετρα του Βόλγα, ο συγγραφέας φτάνει στη μικρή πόλη Ρίμπινσκ, δίπλα στην ομώνυμη λίμνη. Εκεί συναντά το πανάρχαιο αρχοντικό της οικογένειας Μιχάλκοφ, με διάσημο σήμερα τέκνο της τον Νικήτα Μιχάλκοφ, σκηνοθέτη της ταινίας Ψεύτης ήλιος, τιμημένης με Όσκαρ το 1995. Παρά τη σφοδρή καταγγελία του σταλινισμού σ’ εκείνη την ταινία, ο σκηνοθέτης εξελίχθηκε σε βαθιά αντιευρωπαϊστή, οπαδό του προέδρου Πούτιν και του πολέμου στην Ουκρανία. Πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι ο πατέρας του, Σεργκέι Μιχάλκοφ, ποιητής γεννημένος το 1913, πρόλαβε να γράψει τρεις εκδοχές στίχων του ρωσικού εθνικού ύμνου, σε μουσική Αλεξάντρ Αλεξάντροφ. Μία κατ’ εντολήν του Στάλιν το 1942, αντί του ως τότε ύμνου της Διεθνούς με τους «ταπεινούς της γης», για να εξάρει έναν Στάλιν που «εμπνέει δουλειά και ηρωικά κατορθώματα ενάντια στους Ναζί»∙ μία κατ’ εντολήν του Μπρέζνιεφ το 1977, όταν η αποσταλινοποίηση είχε αφήσει γυμνή τη μουσική κι έπρεπε ο πατριωτισμός να εξαρθεί χωρίς αναφορά στον Στάλιν∙ και μία κατ’ εντολήν του Πούτιν το 2000, όταν κάποια μελωδία του Γκλίνκα είχε γίνει εθνικός ύμνος μετά το 1990, για να κολλήσουν στην παλιά μουσική οι στίχοι: «Ρωσία αγαπημένη … απ’ τον Θεό προστατευμένη πατρώα γη…». Τότε, ένας φίλος του πατέρα Μιχάλκοφ είπε στον στιχουργό: «Σεργκέι, τι απαίσιο ύμνο έγραψες». Για να πάρει την απάντηση: «Ναι, είναι χάλια, αλλά θα πρέπει να τον ακούς προσοχή»! (σ. 158-167). Δεν πρόκειται ίσως για το πιο κωμικό και σίγουρα όχι το πιο σημαντικό από τα δεκάδες επεισόδια της ιστορίας της Ρωσίας, τα οποία παρατίθενται με αφορμή τις στάσεις αυτού του οδοιπορικού. Είναι, πάντως, αντιπροσωπευτικό της προθυμίας των Ρώσων να υπηρετούν πειθήνια οποιαδήποτε εξουσία της χώρας τους και να στέκουν προσοχή απέναντί της, ακόμα κι αν την επικρίνουν. Οι παλιές αγροτικές εξεγέρσεις, όπως και οι μεταγενέστερες πολιτικές, είχαν πάντα χαρακτήρα εφήμερης έκρηξης που καταπνιγόταν στο αίμα. Κι όποτε μια αληθινή έκρηξη σκότωνε κάποιον αξιωματούχο (όπως η βόμβα της Ναρόντναγια Βόλια [Λαϊκής Βούλησης], της οργάνωσης που δολοφόνησε τον τσάρο Αλέξανδρο Β΄ λίγο πριν επιχειρήσει μια στροφή προς τη συνταγματική μοναρχία), πάλι η εξολόθρευση των συνωμοτών άφηνε αδιατάρακτη την υποταγή των μαζών. Η δε επανάσταση του 1917 πρόσθεσε στα εκατομμύρια νεκρών του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου τα εκατομμύρια της περιόδου του «πολεμικού κομμουνισμού», έως ότου επικρατήσει. Για να φέρει, χωρίς ενδιάμεση ανάσα, νέο καθεστώς δεσποτείας∙ με εξορίες ή εκτελέσεις ακόμα περισσότερων εκατομμυρίων από μαθητευόμενους προλετάριους οι οποίοι, υπερήφανα ή στωικά, οικοδομούσαν τον σοσιαλιστικό παράδεισο. Μόνο στη δεκαετία του 1990, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, διαταράχθηκε η παθητική υποταγή. Αλλά αυτή η επαφή των Ρώσων με τη δημοκρατία απεδείχθη περίοδος υφαρπαγών και πρωτόγονου καπιταλισμού, συμμοριών και προαγωγών, πείνας και ταπείνωσης, χάους και αυτοκτονιών. Η παθητική υποταγή, που από τους τσάρους είχε μεταβιβαστεί στον Στάλιν και στους διαδόχους του, δεν άργησε να γίνει παθιασμένη υποταγή στον «σωτήρα» Πούτιν. Ο οποίος στηρίζει πλέον το καθεστώς του «όχι στην ταξική πάλη, αλλά στην τάξη», όπως υποσχόταν ο Χίτλερ το 1933. Με λιγότερες διώξεις βέβαια, σκοπούμενες δολοφονίες και την εμφύσηση μιας αίσθησης πολιτισμικής υπεροχής στις μάζες, υπεροχής που συνεπάγονται η πατριδολατρία, η ορθοδοξία και η προθυμία για θυσίες. Η αποτυχία του Ναπολέοντα στη Μόσχα, οι διαρκείς εμφύλιοι σπαραγμοί, η ήττα του Χίτλερ στο Στάλινγκραντ όσο και η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στην Ουκρανία, ξανά με πλήθη νεκρών, τις κρατούν εξίσου υπερήφανες. Σε μια περηφάνια η οποία δεν έχει κανένα πρόβλημα να περιλαμβάνει, φύρδην μίγδην, αγίους και άθεους, αυτοκράτορες και δολοφόνους αυτοκρατόρων σε ενιαίο πάνθεο! «Δεν είμαστε φτιαγμένοι για μέσες λύσεις», δηλώνει κάποιος από αυτούς που ο συγγραφέας συναντά προς το τέλος του ταξιδιού του. «Το να είσαι αληθινός Ρώσος σήμερα είναι μια μορφή εξτρεμισμού» (σ. 376). «Εξτρεμισμού» στο συνονθύλευμα λατρειών, αναμφίβολα. Ο Βόλγας δεν είναι το μόνο ποτάμι στις όχθες του οποίου ταξίδεψε ο Μάρτσιο Μιάν. Βραβευμένος δημοσιογράφος και συγγραφέας, διευθυντής επί χρόνια του περιοδικού της Corriere della Sera, έχει επίσης διανύσει ποταμούς όπως ο Μισισιπής ή ο Τίγρης, κοιτάζοντάς τους με ματιά ιστορικού, αλλά και οικολόγου εκεί όπου ανακύπτουν σχετικά θέματα. Κατά κάποιο τρόπο, μοιάζει να κατέστησε τη ροή των ποταμών ένα είδος προσωπικού «Grand Tour», σαν αυτό που οι νεαροί αριστοκράτες έκαναν από τον 17ο ως τον 19ο αιώνα, εν είδει μύησης στην ενήλικη ζωή: με μακράς διάρκειας ταξίδια από τον ευρωπαϊκό Βορρά σε χώρες του Νότου και στα ερείπια των αρχαίων μεγαλείων τους. Η έρευνά του διήρκεσε μόλις ένα μήνα, μα οι κίνδυνοι τους οποίους διέτρεξε, να τον συλλάβουν σαν κατάσκοπο ή να τον ληστέψουν σαν τουρίστα, δεν θα ήταν μικρότεροι όσων διέτρεχαν οι φιλέρευνοι νέοι του παρελθόντος. Τα «ερείπια» του σοβιετικού κόσμου και του επεκτατισμού του είχαν προ πολλού αποκατασταθεί άλλωστε, όταν έγινε το ταξίδι, μέσα στον τρίτο χρόνο πολέμου στην Ουκρανία. Το τέλος του Κόκκινου Ανθρώπου, που με τόση λογοτεχνική δεξιότητα περιέγραφε η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς στις πικρόχολες αφηγήσεις τέως σοβιετικών πολιτών, ήταν παρωχημένο πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο της[3]. Ο Κόκκινος Άνθρωπος έχει πλήρως αναστηθεί, όπως γλαφυρά δείχνει το οδοιπορικό του Μιάν, έστω κι αν το νέο κόκκινο περιέχει όλο το χρωματικό φάσμα. Η FSB (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας), κόρη της KGB κι εγγονή τής NKVD με τον αποτρόπαιο ρόλο στις δίκες της Μόσχας, δεν έχασε ούτε την καχυποψία ούτε την αγριότητα των προγόνων της. Όσο και αν αλλάζουν οι στίχοι στον ρωσικό εθνικό ύμνο. Συνεπώς, μια αόριστη ταυτότητα ερευνητή του ρόλου του Βόλγα στη ρωσική ιστορία δεν παρείχε καμιά εξασφάλιση στον συγγραφέα∙ οι οδηγοί του ταξιδιού, το ζεύγος Βλαντ και Κάτιας, δεν έμοιαζαν αξιόπιστα άτομα∙ όσο για την κάμερα του συνοδού του, φωτογράφου και φίλου Αλεσάντρο Κοσμέλι (οι φωτογραφίες του οποίου δυστυχώς παραλείφθηκαν στην ελληνική έκδοση), μάλλον θα ενίσχυε τις υποψίες κατασκοπείας. Δεν λείπουν εξάλλου αναφορές σε στιγμές αγωνίας, σ’ αυτή την «απερίσκεπτη εξερεύνηση και αναζήτηση προσώπων που θα αφηγηθούν τον πλανήτη Ρωσία, έναν κόσμο αλλόκοτο, σχεδόν βγαλμένο από τη λογοτεχνία του φανταστικού, μα και μια πυρηνική δύναμη που βαδίζει στο μονοπάτι του πολέμου» (σ. 255-256). Ένα από τα πιο δηλωτικά για τον σημερινό χαρακτήρα της χώρας επεισόδια λαμβάνει χώρα στη «Δημοκρατία της Τσουβασίας», στη νοτιοδυτική όχθη του Βόλγα στο κέντρο της ευρωπαϊκής Ρωσίας. Όπου ο συγγραφέας εντοπίζει ένα ιδιωτικό αλλά «κομμουνιστικό και αντικαπιταλιστικό [!] αγροδιατροφικό κομπινάτ», κάποιου Ιβάν Καζάνοφ. Ενός πενηντάρη «ολιγάρχη των λουκάνικων», με τον οποίο έχει μια μακρά κι αποκαλυπτική συζήτηση (σ. 249-275). Ο όρος «κομπινάτ» σημαίνει μάλλον τον «συνδυασμό» κτηνοτροφίας-βιομηχανίας που, στην εποχή των σοβχόζ, θα οδηγούσε κατευθείαν από τη βοσκή στα λουκάνικα. Το ίδιο κάνει και τώρα, μα ο πάμπλουτος ιδιοκτήτης αναφέρεται στον εαυτό του ως «πρόεδρο», με φωτογραφίες των Λένιν και Στάλιν να στολίζουν το γραφείο του. Μεταξύ κυνισμού και αφέλειας, ο «πρόεδρος» ομολογεί πόσο θετικές απεδείχθησαν οι αποσύρσεις ευρωπαϊκών επενδύσεων λόγω εισβολής στην Ουκρανία, αφού οι κατασχέσεις εγκαταστάσεών τους δημιούργησαν νέους ολιγάρχες, ή πόσο επωφελές είναι το εμπόριο με την Κίνα, η «κόκκινη βοήθεια του Πεκίνου». Κι εγκωμιάζοντας το ιδιωτικό σοβχόζ του, ως «ευνοϊκό για τον λαό», εξηγεί: «η ιστορία μας είναι κυκλική, επιστρέφει πάντα στο ίδιο σημείο∙ αυτό που σ’ εσάς μοιάζει τελειωμένο, εδώ ξαναρχίζει με νέους τρόπους». Προσθέτοντας αμέσως: «Ο κομμουνισμός άλλαξε τους αγρότες. Σήμερα πατρίδα τους δεν είναι το χωράφι αλλά η απέραντη Ρωσία και ο Πούτιν είναι ο τσάρος τους. Δεν πρέπει ωστόσο να εφησυχάζουμε. Ποτέ». Στο ίδιο πνεύμα, ενός πατριωτισμού αδιατάρακτου από ακραίες καθεστωτικές αλλαγές, μίλησαν και άλλα πρόσωπα. Στην πόλη Ρζεφ, κάποια ιστορικός εγκωμίαζε τον Πούτιν για το μνημείο που ανήγειρε ώστε να θυμίζει τα εκατομμύρια Ρώσων που σκοτώθηκαν εκεί, συμβάλλοντας στην υπεράσπιση του Στάλινγκραντ, κι αναθεμάτιζε τους «Ουκρανούς νεοναζί» ή τους «δειλούς που καταφεύγουν στο εξωτερικό για να μη σταλούν στα πολεμικά μέτωπα, σπάζοντας το νήμα φιλοπατρίας μεταξύ πατέρων, παππούδων και προπάππων», ενώ κάποια συγγραφέας παιδικών παραμυθιών είχε αναλάβει να εκρωσίζει εκτοπισμένα παιδιά του Ντονμπάς, με προσκυνήματα «στον άγιο ναύαρχο Φιόντορ Ουσάκοφ [έναν ρώσο Νέλσωνα], για να φυλά τους στρατιώτες μας στην Ουκρανία» (σ. 60-79). Πρόσωπα που θυμίζουν, σε προσφυείς συγκρίσεις του Μιάν (σ. 84), τον απλοϊκό πατριωτισμό ηρώων της ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα. Συνήθως, στους θαυμαστές ή θαυμάστριες του προέδρου Πούτιν αντικρίζει άτομα ντυμένα σύμφωνα με την τελευταία δυτική μόδα. Παρά ταύτα, μοιάζουν να μισούν τη «διεφθαρμένη Δύση». Σχιζοφρενική κατάσταση, όπως την περιγράφει. «Από τη μια η ακαταμάχητη έλξη προς έναν υλικό κόσμο, κι από την άλλη η ισχυρή ώθηση να τον πολεμήσουν για να μη μολυνθούν απ’ αυτόν». Χειραφετημένοι από τον τυφώνα μελαγχολίας που συνιστούσε η καθημερινότητα στην ΕΣΣΔ, «ανέπτυξαν ένα είδος ρεβανσιστικής κουλτούρας που βρίσκει έδαφος στην κοινωνία, ενδυναμωμένη από συνθήματα μάτσο πουτινικής αφήγησης». Με ιερείς να εμφανίζονται πάλι στη σκηνή, για να κηρύξουν αποστολές σωτηρίας της οικουμένης. «Σε μια τόσο αχανή χώρα», του εξηγεί κάποιος, «η υπερβολική ελευθερία οδηγεί στην αναρχία» (σ. 148). Η εκτέλεση του Εμελιάν Πουγκατσόφ («ψευδοτσάρου», όπως τον χαρακτήρισε ο Πούσκιν) στη Μόσχα στις 10 Ιανουαρίου 1775 επί Αικατερίνης Β΄, πολέμαρχου ο οποίος ηγήθηκε τοπικής εξέγερσης Κοζάκων διεκδικώντας τον θρόνο. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον. Σε πασίγνωστο αφορισμό του, το 1939, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ είχε χαρακτηρίσει τη Ρωσία (ΕΣΣΔ) «γρίφο τυλιγμένο σε μυστήριο μέσα σε ένα αίνιγμα». Ογδόντα επτά χρόνια μετά, το οδοιπορικό του Μιάν στη «ραχοκοκαλιά της Ρωσίας», τον Βόλγα, δεν διαφωτίζει τα συστατικά αυτού του γρίφου. Στις πηγές του ποταμού είχε δει μνημεία αφιερωμένα στην αγία Όλγα, την βαραγγικής καταγωγής πριγκίπισσα του Κιέβου, ανακηρυγμένη «ισαπόστολη» έξι αιώνες μετά τον θάνατό της, το 969, και γιαγιά του πρίγκιπα Βλαδίμηρου, ο οποίος υιοθέτησε τον χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία του κράτους. «Αποτυπωμένη στις εικόνες με πρόσωπο μακάρια καλοσυνάτο», όπως γράφει, «εγκαινίασε ένα ρωσικό στιλ εξουσίας, που θα κληρονομούσαν σε διάφορες μορφές ο Ιβάν ο Τρομερός, ο Λένιν, ο Στάλιν και ο Πούτιν» (σ. 33). Προς τις εκβολές του ποταμού πια, κοντά στην «αύρα της Κασπίας», γνωρίζει έναν νεαρό ιερέα, τον Μιχαήλ Ροντίν. Ο οποίος με παρρησία εξηγεί πως «όταν έχεις ελευθερία διαφθείρεσαι. Όταν η πίστη δεν κοστίζει τίποτα, δεν αξίζει τίποτα∙ όταν κοστίζει ακριβά, τότε είναι πολύτιμη και αληθινή. Η ρωσική ψυχή διασώθηκε χάρη στην καταπίεση» (σ. 385-386). Κάτι ανάλογο διαπίστωνε και στην αρχή του δικού του βιβλίου για τη Ρωσία ο Μαρκ Γκαλεότι[4], μεταφέροντας τα λόγια ενός απόστρατου της KGB : «Η Ρωσία είναι πολύ μεγάλη χώρα∙ είτε θα την κυβερνούσαμε με σιδερένια πυγμή, είτε θα κατέρρεαν όλα». Την ίδια άποψη συμπληρώνει ο πρωταγωνιστής στο μυθιστόρημα Ο μάγος του Κρεμλίνου, όταν συμβουλεύει τον Πούτιν: «Βάλε ένα πράγμα στο μυαλό σου, Βάντια. Οι έμποροι δεν διηύθυναν ποτέ τη Ρωσία. Και ξέρεις γιατί; Γιατί δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τα δύο πράγματα που ζητάνε οι Ρώσοι από το κράτος: την τάξη στο εσωτερικό και τη δύναμη στο εξωτερικό. Μόνο δύο φορές, και για δύο σύντομες περιόδους, οι έμποροι κυβέρνησαν τη χώρα μας: λίγους μήνες μετά την επανάσταση του 1917, πριν από την έλευση των Μπολσεβίκων, και κάποια χρόνια μετά την πτώση του Τείχους, στην περίοδο Γιέλτσιν. Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Χάος. Έκρηξη βίας, ο νόμος της ζούγκλας, οι λύκοι που έβγαιναν από τα δάση και έμπαιναν στις πόλεις για να κατασπαράξουν τον ανυπεράσπιστο λαό»[5]. Όπως φαίνεται, ο «Βάντια» αφομοίωσε αυτά τα λόγια. «Όταν στο τέλος των καταραμένων nineties, το narod, η μάζα ζητούσε τάξη και ψωμί, ο Πούτιν έφερε και τα δύο πολύ γρήγορα», σχολιάζει και ο Μάρτσιο Μιάν (σ. 145). «Είχε φτάσει η ώρα της τρίτης εκδοχής του τσαρισμού, μετά από εκείνη της απόλυτης μοναρχίας και της κομμουνιστικής δικτατορίας», προσθέτει παρακάτω. «Στον Νότο κατατρόπωσε τους Τσετσένους αντάρτες, στρατολόγησε παλιούς συντρόφους του από την KGB για να εκβιάζουν και να δολοφονούν αντιπάλους, κατήργησε τις εκλογές για να διορίζει πολιτικούς από το Κρεμλίνο, δήμευσε τα μεγαλύτερα τηλεοπτικά κανάλια και τα χρησιμοποίησε όπως άλλοτε θα τα χρησιμοποιούσε η Κομμουνιστική Διεθνής. Στους Ρώσους όλα φαίνονταν μια χαρά. Όταν ξεσπά πυρκαγιά, λέει μια ρωσική παροιμία, δεν σε νοιάζει ποιος είναι ο πυροσβέστης» (σ. 146). Αργότερα, κάποιοι παλαίμαχοι της FSB του εμπιστεύονται ότι τα τρομοκρατικά χτυπήματα που αποδόθηκαν στους Τσετσένους ήταν προβοκάτσια, «χρήσιμη για να φανεί ο Πούτιν ως αμείλικτος νέος ηγέτης, απεσταλμένος από την Πρόνοια, να βάλει τέλος στα χρόνια αναρχίας» (σ. 220). Με άλλα λόγια, οι Τσετσένοι λειτούργησαν για τον Πούτιν σαν τον Βαν ντερ Λούμπε, τον νεαρό εμπρηστή του Ράιχσταγκ ο οποίος πρόσφερε στον Χίτλερ την ευκαιρία να εδραιώσει την εξουσία του. Τέτοιους ανθρώπους, κυρίως, συνάντησε ο Μιάν. Είτε πρόθυμους να ψηφίσουν με κλειστά μάτια τον Πούτιν, μόλις δοθεί το πρόσταγμα, είτε πράκτορες εκτελεστές αντιπάλων είτε, τέλος, μοιρολάτρες συμβιβασμένους με το αναλλοίωτο. «Στους νικηφόρους Ρώσους ηγέτες συνυπάρχουν πάντα οι ιδιότητες του εγκληματία και του δημοσίου ανδρός», δηλώνει ένας από τους τελευταίους. «Έχουμε συνηθίσει σε αυτή τη σκοτεινή πλευρά της Ρωσίας. Το να δολοφονηθείς αποτελεί μέρος της παράδοσης» (σ. 235). Μόνο στην πόλη Ουλιάνοφσκ (τέως Σιμπίρσκ, που άλλαξε όνομα ως γενέτειρα του Ουλιάνοφ-Λένιν), συναντά κάποιον Ντμίτρι, νοσταλγό του Αλεξάντρ Κερένσκι (ο οποίος είχε επίσης γεννηθεί εκεί). «Το 1917 ο μπολσεβικικός δρόμος δεν ήταν ο μόνος δυνατός, ο Κερένσκι έπρεπε να συγκαλέσει Συντακτική Συνέλευση αμέσως, όσο οι Μπολσεβίκοι δεν ήταν παρά μια χούφτα άνθρωποι», εκφράζει την πικρία του ο Ντμίτρι. «Όλα μπορούσαν να εξελιχθούν διαφορετικά, αν ο Λένιν δεν ήταν ένας ψυχρός φανατικός, βέβαιος ότι το παράδειγμα της Πετρούπολης θα το ακολουθούσαν σύντομα το Παρίσι, το Βερολίνο, η Ρώμη, οι πάντες. Αλλά στα κρίσιμα σταυροδρόμια της Ιστορίας η Ρωσία καταλαμβάνεται από τη μαζοχιστική ηδονή να παίρνει το λάθος μονοπάτι, με μιαν ενστικτώδη έλξη προς την άβυσσο και την οδύνη» (σ. 314-315). Ίσως αυτό να είναι το βασικό χαρακτηριστικό της «ρωσικής ψυχής», για την οποία γίνεται συχνά λόγος σε όλο το οδοιπορικό. Ακόμα και ένας καίριος αντίπαλος του Πούτιν από το 2009 μέχρι τη δολοφονία του το 2024, ο Αλεξέι Ναβάλνι, διέθετε, όπως εκτιμούν κάποιοι, «περισσότερο μια κλίση προς το μαρτύριο, παρά προς την ηγεσία της αντιπολίτευσης» (σ. 144). Χωρίς να ξεχνάμε τον Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, θα πρόσθετα, που παρά τη μαρτυρική θητεία στα Γκουλάγκ δεν έπαψε να πιστεύει σε μιαν εσωτερική ενέργεια του έθνους να θυσιάζεται για κάποιο ανώτερο καλό – ένα είδος πεπρωμένου-μανιφέστου αποκλειστικά ρωσικού[6]. Στην κορυφή αυτού του κλίματος κυριαρχεί η μεσσιανική αύρα της σλαβοφιλίας του 19ου αιώνα, με κατ’ εξοχήν εκπρόσωπο σήμερα τον Αλεξάντρ Ντούγκιν, τον «φιλόσοφο» με τη βαθιά επιρροή στον Πούτιν. Η φιλοσοφία του σφυρηλατήθηκε τη δεκαετία του 1990, όταν, όπως θυμάται κάποιος, «γκουρού ναζιστοειδούς μυστικισμού φύτρωναν παντού κι ένα τσίρκο παρήλαυνε σε συλλαλητήρια της αντιπολίτευσης: ορθόδοξοι μοναχοί με πορτρέτα του Στάλιν, συνταξιούχοι πολιτικοί κομισάριοι του Κόκκινου Στρατού δίπλα σε αταμάνους του ανασυσταθέντος κοζάκικου τάγματος, εκκλήσεις στον προλεταριακό διεθνισμό και φλογεροί αντισημιτικοί λόγοι. Ήταν μια μετα-ατομική ανθρωπότητα» (σ. 140-141). Τελικά, το χάος ανέβασε έναν νέο τσάρο στο Κρεμλίνο. Με τον κίνδυνο να μεταφερθεί αυτό το διεστραμμένο σύστημα και στις Δυτικές δημοκρατίες, οι οποίες, όπως γράφει ο Μιάν, «για να αναχαιτίσουν τη βαθιά κρίση που βιώνουν φαίνονται να καταφεύγουν επίσης σε απειλές, προκειμένου να διατηρήσουν μια συνεχή κατάσταση έντασης και να μη χάσουν τη λαϊκή συναίνεση» (σ. 238-239). Κατηφορίζοντας τον Βόλγα επί έναν μήνα, ο Μιάν διατρέχει τη ρωσική ιστορία με «γεωγραφική σειρά», ανάλογα με το ποιους συναντά στην πορεία του. Η συνολική εικόνα από το βιβλίο του δεν απέχει από τις διαπιστώσεις που έκανε ο Μπέρτραντ Ράσελ στη δική του ενός μηνός διαμονή στη Μόσχα το 1920. Συναντώντας μάλιστα όχι τυχαία άτομα αλλά τους ίδιους τους ηγέτες της επανάστασης, τον Λένιν και τον Τρότσκι, συμπέραινε, καίτοι τότε υποστηρικτής των κομμουνιστικών ιδανικών και της ανάγκης για οικονομική ανασυγκρότηση, πως οι βίαιες κι αυταρχικές μέθοδοι των Μπολσεβίκων δεν οδηγούσαν σε ελεύθερη κοινωνία. Αντίθετα, θα δημιουργούσαν νέα γραφειοκρατική αριστοκρατία, με όλη την εξουσία στα χέρια της κι εξίσου καταπιεστική με τον άγριο καπιταλισμό ή το πρώιμο Ισλάμ, καταπνίγοντας τόσο την ελεύθερη σκέψη όσο και την ατομικότητα. Η θυσία της ελευθερίας στον βωμό της οικονομικής ισότητας θα κατέστρεφε τελικά και τις δύο[7]. Εκατόν πέντε χρόνια μετά, παρότι μεσολάβησε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και πάνω από 60 εκατομμύρια θύματα εκ των οποίων σχεδόν τα μισά ήταν Ρώσοι, το οδοιπορικό του Μιάν επιβεβαιώνει πλήρως τον Ράσελ. Το γεγονός ότι η Ιστορία σημαδεύτηκε πράγματι το 1943 από τη μεγάλη νίκη στο Στάλινγκραντ και τις θυσίες των υπερασπιστών του φαίνεται να ενίσχυσε μιαν αίσθηση ανωτερότητας της «ρωσικής ψυχής», εφάμιλλα μεταφυσική με την ανωτερότητα της «άριας φυλής». Φιλόσοφοι σαν τον Ντούγκιν σήμερα ή τον Ιβάν Ιλίν παλιότερα, οι οποίοι διετέλεσαν θαυμαστές του μουσολινικού φασισμού και του ναζισμού, καθοδηγούν τον Πούτιν με θεωρίες περί «συντονισμού με την πατριαρχία και τον αυταρχισμό της ρωσικής παράδοσης» (σ. 164). Καθοδήγηση εμφανώς αποδοτική, αλλά και ερμηνευτική του τρέχοντος κοινωνικοπολιτικού κλίματος. Η λύσσα για την ανάκτηση της Ουκρανίας συμβαδίζει με την αλλοπρόσαλλη λατρεία Τσάρων, Στάλιν και Πούτιν ταυτοχρόνως. Όλοι τους κράτησαν τη «μάνα-Ρωσία» στην αυτοκρατορική της εδαφική κυριαρχία ή την επαναφέρουν σ’ αυτήν, όπως ο νυν πρόεδρος. Ακόμα και απάγοντας παιδιά από τα ουκρανικά εδάφη, για να τα προσηλυτίσουν στο ρωσικό μεγαλείο. «Παιδιά», όπως συγκινημένος σημειώνει ο Μιάν, «ξεριζωμένα από την αληθινή τους πατρίδα, που σε αυτή την ηλικία δεν είναι παρά η μαμά, η αυλή του σχολείου, ο δρόμος της γειτονιάς, η μυρωδιά του βρεγμένου σου σκυλιού» (σ. 80). Ας συνεχίσουμε στη μοναρχο-κομμουνιστο-φασιστική ουτοπία μας, εγκιβωτισμένη στη νωθρότητα, καλεί ο πρόεδρος Πούτιν κι ο λαός συναινεί με ενθουσιασμό. Χωρίς μεγάλη διαφορά ως προς τον «λαό που σιωπά από φρίκη», όπως έγραφε ο Πούσκιν στο τέλος του θεατρικού του έργου Μπορίς Γκοντουνόφ, απέναντι στο μακελειό που ακολούθησε τη διαδοχή του Ιβάν του Τρομερού. Κάπου εκεί έχουν μείνει τα πράγματα στις όχθες του Βόλγα. Μακελειά για την εξουσία κι ένας λαός μεταξύ βροντερών ενθουσιασμών και εμβρόντητης καρτερίας. [1] Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Gutenberg, τόμ. 4, σ. 137. [2] Ιωσήφ Στάλιν, Διαταγή Νο. 227, 28 Ιουλίου 1942. [3] Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, Το τέλος του Κόκκινου Ανθρώπου, μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, Πατάκης 2016 (βραβείο Νόμπελ 2015). [4] Mark Galeotti, Μικρή ιστορία της Ρωσίας. Από τον παγανισμό στον Πούτιν, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκης 2022, σ. 13. [5] Giuliano da Empoli, Ο μάγος του Κρεμλίνου, μτφρ. Τούλα Τόλια, Κέδρος 2023, σ. 158-159. [6] Βλ. Aleksandr Solzhenitsyn, “A World Split Apart”, ομιλία στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ στις 8.6.1978, όπου καταγγέλλει την «παρακμιακή Δύση» πολύ περισσότερο απ’ όσο τα σοβιετικά Γκουλάγκ. Διαθέσιμη στο https://tinyurl.com/3rdtpx2r [7] Bertrand Russell, The Practice and Theory of Bolshevism [11920], Unwin Books 1975. Διαθέσιμο στο gutenberg.org/ebooks/17350

Ρωσία: η χώρα του υπερβατικού

Σύνδεση