Η «αγαπημένη γενέτειρα» του Χένρυ Τζέιμς

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Κατά την περιοδεία του στην Αμερική το 1904 ο συγγραφέας σχεδόν έφριξε με αυτά που αντίκρισε. Peter Brooks, Henry James Comes Home: Rediscovering America in the Gilded Age [Ο Χένρυ Τζέιμς επιστρέφει σπίτι: Η εκ νέου ανακάλυψη της Αμερικής στη Χρυσή Εποχή], New York Review Books, σελ. 232 Denis Donoghue, The Correction of Taste: On the Late Novels of Henry James [Η διόρθωση του γούστου: Για τα ύστερα μυθιστορήματα του Χένρυ Τζέιμς], προλογισμένο από τον Colm Tóibín, Δουβλίνο: Lilliput, σελ. 282 Σε μια ογκώδη μελέτη του έργου του Ναθάνιελ Χώθορν που εξέδωσε το 1879, ο Χένρυ Τζέιμς παρέθετε το παράπονο του λαμπρού προδρόμου του σχετικά με τη δυσκολία του να γράψει κανείς «ρομάντσο», δηλαδή μυθιστόρημα, που να διαδραματίζεται στην Αμερική, την «αγαπημένη του πατρίδα», αφού δεν έχει «σκιά, αρχαιότητα, μυστήριο, γραφικό και σκοτεινό άδικο, τίποτα πέρα από μια πληκτική ευημερία, κάτω από το άπλετο, απλό φως του ήλιου». Άλλοι Αμερικανοί συγγραφείς της εποχής κατά πάσα πιθανότητα θα είχαν προβάλει έντονες αντιρρήσεις στη μομφή του Χώθορν για τη γενέθλια χώρα του. Ο Τζέιμς, ωστόσο, βρήκε ευκαιρία να αφήσει κι αυτός τις αιχμές του και, πιάνοντας τουφέκι στη θέση του πιστολιού του Χώθορν, παρέθεσε μια λίστα με «δείγματα υψηλού πολιτισμού» τα οποία θεωρούσε αναγκαία για τον εργαζόμενο καλλιτέχνη και που πίστευε ότι έλαμπαν διά της απουσίας τους από την Αμερική της εποχής του: Δεν υπάρχει ηγεμόνας, αυλή, προσωπική αφοσίωση, αριστοκρατία, εκκλησία, κλήρος, στρατός, διπλωματική υπηρεσία, ευγενείς γαιοκτήμονες, ανάκτορα, κάστρα, επαύλεις, παλιά εξοχικά, πρεσβυτέρια, αγροικίες με αχυροσκεπές, χορταριασμένα χαλάσματα, καθεδρικοί, αβαεία, μικρές νορμανδικές εκκλησίες, σπουδαία πανεπιστήμια ή ιδιωτικά σχολεία –ούτε Οξφόρδη, ούτε Ήτον, ούτε Χάρροου– λογοτεχνία, μυθιστορήματα, μουσεία, πίνακες, πολιτικοποιημένη κοινωνία, τάξη που να ασχολείται με τα αθλήματα – ούτε Έπσομ ούτε Άσκοτ! Ύστερα από αυτό το τρομερό σφυροκόπημα, ο Τζέιμς επιδίωξε να απαλύνει τις πληγές που αναπόφευκτα θα προξενούσε επιστρατεύοντας τον άγαρμπο ελαφρό τόνο που χρησιμοποιούσε όποτε ήξερε ότι είχε παρατραβήξει το σκοινί και κινδύνευε να του ανταποδώσουν τα πυρά. «Η αρνητική πλευρά του θεάματος που κοιτούσε ο Χώθορν», συνέχισε, «θα μπορούσε μάλιστα, με λίγη εφευρετικότητα, να γίνει σχεδόν γελοία»· παρότι μπορεί να λείπουν πολλά από τις νεαρές ακόμη Ηνωμένες Πολιτείες, «μένουν πολλά καλά». Ωστόσο, το μόνο που παραθέτει από αυτά τα «πολλά καλά» είναι το «εθνικό χάρισμα» των συμπατριωτών του, «αυτό το “αμερικανικό χιούμορ” για το οποίο έχουμε ακούσει πολλά τα τελευταία χρόνια». Άλλωστε, συμπλήρωσε, αφήνοντας κάτω το όπλο του, ο Χώθορν αποδοκίμαζε «την αμερικανική ζωή [όπως ήταν] πριν από σαράντα χρόνια». Από πολύ νωρίς ο Τζέιμς είχε πολλούς λόγους να εγκαταλείψει την «αγαπημένη [τους] πατρίδα». Ένα από τα σημαντικότερα κίνητρα που τον ώθησαν στην εξορία –την ευτυχισμένη εξορία– ήταν η σταθερή αλλά συχνά φασαριόζικη παρουσία του στοργικού μα ανταγωνιστικού μεγαλύτερου αδελφού του, του φιλοσόφου Ουίλλιαμ Τζέιμς. Ο πατέρας τους, ο εκκεντρικός ανοιχτοχέρης Χένρυ Τζέιμς ο πρεσβύτερος, είχε σκορπίσει αφειδώς μεγάλο μέρος της κληρονομιάς του σε παρατεταμένα ταξίδια αναψυχής στην Ευρώπη για τον εαυτό του, τη σύζυγό του, τους τέσσερις γιους και την κόρη του, την Άλις. Η Ευρώπη του Ουίλλιαμ δεν του «πήγαινε». Ήταν πιστός Γιάνκης και πιστό μέλος της ανώτερης τάξης της Νέας Αγγλίας, και του αρκούσε να είναι ο «Αμερικανός» που ο Χένρυ, στα στερνά του, διατεινόταν σε όλους τους τόνους, αλλά διόλου πειστικά, ότι θα είχε γίνει και ο ίδιος αν ξαναζούσε τη ζωή του από την αρχή. Η αλήθεια είναι ο Χένρυ είχε όσο πιο ευρωπαϊκή νοοτροπία μπορούσε να καλλιεργήσει ένας μη Ευρωπαίος. Το 1875, στα τριάντα δύο του, εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη, πρώτα για λίγο στο Παρίσι και κατόπιν στο Λονδίνο, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ωσότου μετακόμισε στο Λαμπ Χάους στο Ράυ, κοντά στην ακτή του Ανατολικού Σάσσεξ. Επέστρεψε στην πατρίδα δύο φορές το 1882, και η παλινόστηση πρέπει να ήταν πολύ μελαγχολική: το πρώτο ταξίδι ήταν τον Ιανουάριο που πέθανε η μητέρα του και το δεύτερο τον Δεκέμβριο, όταν έμαθε ότι ο πατέρας του ήταν ετοιμοθάνατος. Επέστρεψε ξανά το 1910 να επισκεφθεί τελευταία φορά τον Ουίλλιαμ, που ήταν ανίατα άρρωστος. Ωστόσο, η πιο σημαντική επιστροφή του στην πατρίδα –ή μήπως καλύτερα στην «πατρίδα»;– έγινε το 1904 και κράτησε δέκα μήνες. Κατά τη διάρκειά της ταξίδεψε ευρέως από τη μια ακτή στην άλλη κι από τον βορρά ως τον νότο, σε μια πράξη εκ νέου ανακάλυψης και ανάκαμψης που κατέληξε στο The American Scene [Η αμερικανική σκηνή] (1907). Ουσιαστικά το βιβλίο έχει φόρμα ταξιδιωτικού οδηγού, αφού ο Τζέιμς καταγράφει επιμελώς, ζωντανά, και συχνά υπέροχα, τα αξιοθέατα, τα ήθη και τη γενική διάθεση του αχανούς τόπου στον οποίο ταξίδεψε. Αν όμως ένας ταξιδιώτης της εποχής τύχαινε να το πάρει μαζί του ως ανάγνωσμα οδεύοντας προς την Αμερική, είναι βέβαιο ότι κατά την αποβίβαση θα έσπευδε στο γκισέ των εισιτηρίων ώστε να εξασφαλίσει μια θέση για να επιστρέψει με το αμέσως επόμενο δρομολόγιο. Η «νέα» Αμερική που συναντά ο Τζέιμς, ενώ την περιδιαβαίνει στην αυγή του Αμερικανικού Αιώνα, του προκαλεί σχεδόν αποτροπιασμό. Είχε εν αγνοία του προμαντέψει την αντίδρασή του στη Χρυσή κούπα (1904), την οποία ολοκλήρωσε ενώ προετοίμαζε αυτό το ταξίδι. Προς το τέλος του μυθιστορήματος, βάζει την πάντα οξυδερκή παρατηρήτρια Φάννυ Άσσινχαμ να δηλώνει φρίττοντας «Βλέπω τα απέραντα μίλια του ωκεανού και την τρομερή τεράστια χώρα, πολιτεία την πολιτεία – που δεν μου φάνηκαν ποτέ ξανά τόσο μεγάλα ή τόσο τρομερά». Ξεκίνησε την πολύμοχθη αυτή περιπέτεια φαινομενικά για επιχειρηματικούς λόγους: ο στόχος της ήταν εξαρχής, με απλά λόγια –αν και, με τον Τζέιμς, ποια λόγια είναι ποτέ απλά;– να αποτελέσει μια περιοδεία για ομιλίες, μια εξευγενισμένη προχειροδουλειά από την οποία κάμποσοι ευρωπαίοι συγγραφείς, μεταξύ αυτών ο Κάρολος Ντίκενς και ο Όσκαρ Ουάιλντ, είχαν αποκομίσει σημαντικά κέρδη. Στην καριέρα του, ο Τζέιμς είχε δεχθεί δεκάδες αντίστοιχες προσκλήσεις, συνοδευόμενες από υποσχέσεις προσπορισμού σχετικά καθαρού χρήματος, εκείνος όμως πάντοτε αρνιόταν. «Είμαι εξήντα ετών», έγραψε απαντώντας σε μια τέτοια πρόταση, «και ουδέποτε έχω γράψει ομιλία στη ζωή μου». Τώρα είχε αρχίσει να το ξανασκέφτεται. Εκδότες βιβλίων και περιοδικών πληροφορήθηκαν ότι προγραμμάτιζε επίσκεψη διαρκείας στις ΗΠΑ και άρχισαν να τρίβουν τα χέρια τους. Το McClure’s, ένα μηνιαίο περιοδικό με βαθιές τσέπες, τον κάλεσε να γράψει για το ταξίδι, και ο Harper & Brothers προσφέρθηκε να δημοσιεύσει σε συνέχειες τις εντυπώσεις του στο North American Review και στη συνέχεια να τις εκδώσει σε βιβλίο. Ένας επιμελητής στον Harper άρχισε να ψάχνει για ευκαιρίες διοργάνωσης διαλέξεων σε όλη τη χώρα, και όπως παρατηρεί με συγκρατημένη ειρωνεία ο βιογράφος του συγγραφέα, ο Λέον Ίντελ, «Ο Τζέιμς έδειξε ενδιαφέρον από τη στιγμή που έμαθε ότι μπορούσε να πετύχει σημαντικές αμοιβές». Επιπόλαιες εκτιμήσεις έλεγαν ότι θα μπορούσε να αποκομίσει έως και 500 δολάρια για μια ομιλία, όμως ο φίλος του και συγγραφέας Ουίλλιαμ Ντιν Χάουελς μίλησε πιο συγκρατημένα για 200 ή 150 δολάρια, που και πάλι δεν ήταν παίξε γέλασε για τα μέτρα της εποχής και τον κόπο της εργασίας. Τουλάχιστον ένας χώρος στην Ινδιανάπολη, ανέφερε ο Τζέιμς, «προσφέρει εκατό λίρες [500 δολάρια] για 50 λεπτά!». Στο τέλος ετοίμασε μια ανακυκλώσιμη διάλεξη, το «Δίδαγμα του Μπαλζάκ»· ήταν ένα «μακροσκελές και πυκνό πόνημα» γράφει ο Πίτερ Μπρουκς στην εξαιρετική κριτική μελέτη του Ο Χένρυ Τζέιμς επιστρέφει σπίτι, συμπληρώνοντας ότι «αναρωτιόμαστε γιατί θεώρησε ότι οι Αμερικανοί ήθελαν ή χρειάζονταν το συγκεκριμένο δίδαγμα». Παρέδωσε «το συγκεκριμένο δίδαγμα» σε δεκάδες χώρους, από τη Νέα Υόρκη ως το Λος Άντζελες και από το Σάουθ Μπεντ ως το Σιάτλ. Οι αντιδράσεις του ακροατηρίου ήταν ανάμικτες. Στο Contemporary Club στη Φιλαδέλφεια, όπως ανέφερε στον Ουίλλιαμ και τη σύζυγό του, την Άλις, η ομιλία του ήταν «πλήρης επιτυχία». Σε άλλες περιπτώσεις είχε λιγότερη επιτυχία, ανάλογα με το φύλο του κοινού. Ο Μπρουκς γράφει: Στις 11 Μαρτίου μίλησε στα Friday και Fortnightly Club. Όπως γράφτηκε στην Chicago Tribune την επομένη –με τον τίτλο «Απολαύστε Τζέιμς και τσάι»–, όταν τελείωσε, μόνο δύο άντρες παρέμεναν στην αίθουσα. Τον έναν τον είχε πάρει ο ύπνος και ο άλλος ήταν εγκλωβισμένος ανάμεσα σε τριακόσιες γυναίκες, «οι οποίες έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον από την αρχή ως το τέλος». Ο Μπρουκς επιπλήττει αυστηρά τον ρεπόρτερ της Tribune, ο τόνος του οποίου «είναι συγκαταβατικός, απολίτιστος, σεξιστικός», ωστόσο το σκηνικό αποτυπώνει την αμυδρή υποψία παραλόγου που συνόδευε συχνά τις εξορμήσεις του Τζέιμς στη δημόσια σφαίρα. Αντιλαμβανόταν και ο ίδιος την περιστασιακά κωμική πλευρά του πομπώδους στόμφου του. Γράφοντας σε μια Νεοϋορκέζα οικοδέσποινα σχετικά με την ομιλία στη Φιλαδέλφεια για την οποία είχε καυχηθεί στον Ουίλλιαμ και την Άλις, παρουσιάζει τον εαυτό του ως Σελιμάρ, χαρακτήρα μιας γαλλικής φαρσοκωμωδίας: Η εκδήλωσή του στη Φιλαδέλφεια, μια (για εκείνον) μεγαλειώδης επιτυχία· τεράστια προσέλευση, πεντακόσια ή εξακόσια άτομα, μια μεγάλη αίθουσα και απολύτως ασύστολη αυτοπεποίθηση και ηχηρότητα από πλευράς του Σελιμάρ. Il s’est révélé conferencier.[1] Στην εποχή της περιοδείας του στην Αμερική ο Τζέιμς ήταν, όπως επισημαίνει ο Μπρουκς, στο απόγειο των ικανοτήτων του και καθ’ οδόν να ανακηρυχτεί, όχι πάντοτε ζηλότυπα ή ειρωνικά, Δάσκαλος. Όμως δεν ήταν ευχαριστημένος. Στα εξήντα του ένιωθε την ηλικία του, και στο μεγάλο παλιό σπίτι στο Ράυ ήταν απομονωμένος και αισθανόταν μοναξιά. Τον Δεκέμβριο του 1903 έγραψε στη φίλη του Γκρέις Νόρτον στο Κέιμπριτζ της Μασσαχουσέτης «Οι μέρες αναχωρούν και φεύγουν, φορτωμένες σαν καμήλες – στην έρημο της μοναξιάς» (αδυνατούσε να γράψει άσχημα, ακόμα κι όταν έκλαιγε τη μοίρα του), ενώ η προοπτική ενός ταξιδιού στο Λονδίνο απλώς του υπενθύμιζε ότι η πόλη «είναι και αυτή πιο γεμάτη (σχεδόν) από φαντάσματα παρά από ζωντανούς για μένα». Είχε ανάγκη από ριζική αλλαγή παραστάσεων. Ενώ μέχρι τούδε θα λαχταρούσε παλιές αγάπες όπως το Παρίσι, η Βενετία και η Ρώμη, ξαφνικά, λέει στη Νόρτον Θέλω να «επισκεφθώ» τις ΗΠΑ περισσότερο από ποτέ. Επιθυμώ όλο και περισσότερο – ακριβώς να «επισκεφτώ τη χώρα γενικά»· αλλά αφού φοβάμαι όλο και περισσότερο, ο ίδιος, αυτή μου την επιθυμία, παρηγορήσου – ίσως ο φόβος μου με παραλύσει. Αυτή η λαχτάρα του για ταξίδι, όμως, μαζί με την προοπτική της αύξησης του τραπεζικού του υπολοίπου, λίπανε τις αρθρώσεις του και απέτρεψε την παράλυση. Τον Ιανουάριο αγόρασε νέα κασέλα ταξιδιού, και επί έξι μήνες επισκεπτόταν τον ράφτη του για να ανανεώσει την γκαρνταρόμπα του, έκλεισε εισιτήριο με το Κάιζερ Γουλιέλμος Β΄ από Σαουθάμπτον για Αύγουστο, νοίκιασε το Λαμπ Χάους σε ένα νεόνυμφο ζευγάρι που συμφώνησε να φροντίζει το αγαπημένο του «λουκάνικο», τον Μαξ, αποχαιρέτισε θερμά τον Τζόσλυν Περς και τον Χέντρικ Άντερσεν, δύο μέλη του σμήνους θηλυπρεπών νεαρών ανδρών που είχε για παρηγοριά στο φθινόπωρο της ζωής του, και στις 24 Αυγούστου σαλπάρισε για τον Νέο Κόσμο μέσα σε «ένα πανδαιμόνιο από αβεβαιότητες και μυστήρια». Όπως γράφει ο Ίντελ, «Ο “παθιασμένος προσκυνητής” επέστρεφε επιτέλους σπίτι, στη Νέα Υόρκη των παιδικών χρόνων του, στο Κέιμπριτζ της νιότης του, στη νέα Αμερική την οποία παρακολουθούσε από νύξεις και ματιές επί είκοσι χρόνια». Ο Μπρουκς δεν τον βλέπει τόσο ως προσκυνητή, αλλά ως εξερευνητή: «Ήρθε σαν φιλοπερίεργος παρατηρητής και, νομίζω, σχεδόν σαν ανθρωπολόγος που ήθελε να μελετήσει τις συμπεριφορές και τα συστήματα σκέψης αυτής της άγνωστης νέας ράτσας Αμερικανών». Τζορτζ Μπέλοους, Εργάτες στις αποβάθρες, 1912, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου. Ύστερα από τόσες προσδοκίες και ριγηλό δέος, η απογοήτευση ήταν αναπόφευκτη. Δυσοίωνα μπουμπουνητά ακούγονταν ακόμη και πριν την αναχώρησή του. Συγκεκριμένα ο Ουίλλιαμ, προφανώς αναστατωμένος σε βαθμό πανικού από την προοπτική μιας επίσκεψης από τον αδελφό του, του έγραψε για τις «πάρα πολλές ταλαιπωρίες (désagréments) τις οποίες θα υποστείς αναπόφευκτα και … το είδος σωματικής αηδίας που θα σου εμπνεύσουν πολλά στοιχεία της εθνικής ζωής μας». Συνέχισε παραθέτοντας κάποια από αυτά τα πιθανά δυσάρεστα, από το πώς τρώνε τα βραστά αυγά οι Αμερικανοί ως τον τρόπο που μιλάνε: «Η εκφορά του λόγου των συμπατριωτών μας είναι πραγματικά … τόσο χαμερπώς απαίσια … . Είναι πολύ απλά απίστευτα βδελυρή».[2] Στο τέλος, ο Ουίλλιαμ έφυγε για την Ελλάδα, μόνος, τους τελευταίους μήνες της παραμονής του αδελφού του στην Αμερική και δεν επέστρεψε παρά λίγο πριν την αναχώρησή του για την Ευρώπη. Όμως ο Χένρυ δεν είχε εξευρωπαϊστεί τόσο πολύ ώστε να μην παραμένει, όπως γράφει ο Μπρουκς, «από πάρα πολλές απόψεις Αμερικανός ως προς την αφοσίωση και τις ηθικές ανησυχίες του». Με όλο τον θαυμασμό του για Ευρωπαίους όπως ο Μπαλζάκ και η Τζορτζ Έλιοτ «υπήρχε μια ανεξίτηλη φλέβα και από Ναθάνιελ Χώθορν στα γραπτά του: μια υποβόσκουσα μελοδραματική σύγκρουση των παιδιών του φωτός και των παιδιών του σκότους». Ίσως αυτό το σχεδόν πρωτόγονο εύρος αντιθέσεων οδήγησε τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες να χαρακτηρίσει το έργο του μοναδικά παράξενο. Ο Τζέιμς ανυπομονούσε να φτάσει, και την άφιξή του ανέμεναν με ανυπομονησία συγγενείς και κάμποσοι στενοί φίλοι, όπως τα ξαδέλφια του στο Κονέκτικατ, οι Έμμετ –που τους αποκαλούσε «Emmetry»– και, μεταξύ των φίλων, ο Τσαρλς Έλιοτ Νόρτον και η Ιζαμπέλλα Στιούαρτ Γκάρντνερ. Αγναντεύοντας ανυπόμονα από το κατάστρωμα ενός ατμόπλοιου καθώς έμπαινε στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, του έκανε αμέσως εντύπωση ο «ιδιαίτερος τύπος άφοβης δύναμης» της πόλης, «η δύναμη της πιο πολυτελούς απ’ όλες τις πόλεις που ευφραίνεται, ως με τη φωνή του πρωινού, με τη δύναμή της, τον πλούτο της, τις ασυναγώνιστες συνθήκες της». Σε λίγο όμως αποβιβάστηκε στο Χομπόκεν και ήρθε πρόσωπο με πρόσωπο με τη «λιμανίσια ρυπαρότητα της μεγάλης πόλης», την οποία βρήκε «υπερβολικά οικεία και υπερβολικά γαλήνια εξαιρεμένη από την αλλαγή». Ταυτόχρονα, όμως, δεν γινόταν να μην εντυπωσιαστεί από τη ζωντανή φρεσκάδα του τόπου. Μάλιστα αυτή η διείσδυση του σκάρτου παρελθόντος στο παράτολμο παρόν προκάλεσε ένα πρώιμο ξέσπασμα στηλίτευσης στα όρια της αηδίας για τις τραχιές λακκούβες, τα ασταθή λιθόστρωτα, τα ξεκολλημένα στηρίγματα, τις γεμάτες λιμνούλες του δρόμου· την αρρύθμιστη κυκλοφορία, σαν από αμέτρητα απεγνωσμένα κάρα τα οποία εφορμούν το ένα πάνω στο άλλο που τα σέρνουν αξιοθρήνητα άλογα με λυγισμένους λαιμούς και πλευρά που προεξέχουν … τα στριμωχτά σπίτια μιας άλλης εποχής, κατακόκκινα, ετοιμόρροπα, σχεδόν πρηνή, σαν από μια υπερβολικά συνειδητή συγγένεια με τον πολιτισμό του «σαλούν». Αναγνωρίζει ότι η Νάπολη, η Ταγγέρη και η Κωνσταντινούπολη «μάλλον δεν έχουν τίποτε πιο θαρραλέο να επιδείξουν», αλλά, όπως παρατηρεί ο Μπρουκς, «Δεν είναι αυτό το θέμα». Τα πράγματα βελτιώνονται σημαντικά μόλις φτάνει στην πόλη της Νέας Υόρκης και βρίσκει ανάπαυση «σε έναν οίκο εγκάρδιας αλλά επιλεκτικής φιλοξενίας» – κατά πάσα πιθανότητα, συμπεραίνει ο Μπρουκς, τη λέσχη Players· σίγουρα ο Τζέιμς ήταν η επιτομή του ιδανικού μέλους. Όμως δεν μένει εκεί για πολύ· μάλιστα περνά γρήγορα μέσα στην πόλη και πηγαίνει στα παράλια του Τζέρσεϊ όπου θα δώσει την πρώτη του διάλεξη. Αν το Χομπόκεν τού φάνηκε αγενές και βρόμικο και η παλιά Νέα Υόρκη που ήξερε «βίαια επιζωγραφισμένη», φρίττει ειλικρινά από τις ολοκαίνουριες βίλες των νεόπλουτων του Νιού Τζέρσεϊ. Αυτά τα εκτρώματα μοιάζουν να λένε: «Είμαστε μόνο εγκαταστάσεις, σύμβολα, πρόχειρες λύσεις […] όσο ακριβά κι αν είμαστε, δεν έχουμε καμία σχέση με τη συνέχεια, την ευθύνη, τη μεταλαμπάδευση». Εδώ, γύρω από τη Νέα Υόρκη, έρχεται ευθέως αντιμέτωπος με τον νέο υλισμό: «Να βγάζεις τόσα χρήματα που να μην εννοείς, που να μη “σε νοιάζει”, που να μη σε νοιάζει τίποτα – αυτή είναι, απολύτως, νομίζω, η κύρια αμερικανική φόρμουλα». Plus ça change[3]… Μετά το Νιού Τζέρσεϊ, φεύγει πάλι: «Ξύπνησα, ύστερα από σύντομη μετάβαση, στα βουνά του Νιού Χάμπσιρ», στο εξοχικό του Ουίλλιαμ και της Άλις στο Τσοκόρουα. Παρά την βιαστική απόπειρα του Ουίλλιαμ να τον αποθαρρύνει, η φευγαλέα επίσκεψη δείχνει να ήταν αδιατάρακτη και ευχάριστη.[4] Ο Χένρυ αγαπούσε ειλικρινά την οικογένειά του. Όταν επισκέπτεται τα μνήματα των γονιών και της αδελφής του στο Κέιμπριτζ, αδυνατεί να συγκρατήσει τα δάκρυά του: «Φάνηκε εκείνη τη στιγμή να καταλαβαίνω γιατί είχα έρθει – και να νιώθω ότι αν δεν το είχα κάνει, θα μου έλειπε φριχτά και ελεεινά αυτό». Μέσα σε αυτό το μικροσκοπικό «αυτό» περιέχονται τόσα πολλά. Τον περίμενε ένα πάρα πολύ μακρύ ταξίδι, και καθώς ταξίδευε όλο και πιο βαθιά στις αχανείς εκτάσεις της χώρας, απογοητευόταν όλο και περισσότερο. Ήταν τρομερά σνομπ, όπως φαίνεται σε πολλά χωρία του H Αμερικανική Σκηνή, και στα μυθιστορήματά του· ο σνομπισμός του, ωστόσο, είχε και βαθιά πλευρά. Τον απασχολούσε ιδιαίτερα αυτό που θεωρούσε αμορφία του ίδιου του τόπου. Ο Μπρουκς παρατηρεί: Δεν είναι ότι ο Τζέιμς είχε ιδιαίτερη χρεία από γαιοκτήμονες και κληρικούς ως ανθρώπους ή μορφές στην κοινωνική ιεραρχία. Πιο πολύ χρειαζόταν την τάξη που έφερναν στο τοπίο … που περνούσε άμεσα και, μακροπρόθεσμα, γρήγορα από τον αποικισμό στην καπιταλιστική εκμετάλλευση χωρίς να βιώσει ποτέ την οργάνωση του φέουδου. Η έλευση του αυτοκινήτου που επέτρεψε την επέκταση της οικοδόμησης κατά μήκος των επαρχιακών οδών (μαζί με τις τεράστιες διαφημιστικές πινακίδες, τις οποίες ο Τζέιμς αναφέρει με αηδία) θα σήμαινε την καταστροφή οποιασδήποτε οριοθέτησης μεταξύ πόλης και εξοχής, ένα είδος άκομψης και άναρχης πανεθνικής επέκτασης. Τον Τζέιμς απασχολούσε βαθιά η φόρμα, όχι μόνο ως καλλιτέχνη αλλά και ως πολίτη. Έμεινε εμβρόντητος από την έλλειψη συνοχής της αμερικανικής σκηνής: «Η ασχήμια –κι ορμά κανείς σε αυτό σαν σε φυλαχτό για το μέλλον– ήταν η τόσο απόλυτη και καθολική κατάργηση της φόρμας». Εδώ ο Μπρουκς υποστηρίζει ξεκάθαρα τις συχνά σκληρές κρίσεις του Τζέιμς: «Παρ’ όλο τον αισθητικό σνομπισμό του, ο Τζέιμς δεν έχει άδικο που μέμφεται το αμερικανικό βουκολικό ειδύλλιο. Η γη είναι μια χαρά· αυτό που της κάνατε όχι». Ένας άλλος διαρκής προβληματισμός του Τζέιμς ήταν αυτό που χαρακτήριζε «μόνιμη αποκήρυξη του παρελθόντος, όσο υπήρχε παρελθόν προς αποκήρυξη». Το αποδίδει στην επίμονη νηπιοποίηση της αμερικανικής κοινωνίας· η άποψή του ήταν, γράφει ο Μπρουκς, «ότι η αμερικανική δημοκρατία βασίζεται στα παιδιά της, ερωτευμένη με το μέλλον παρά με το παρελθόν». Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς, φυσικά, ότι η αποκήρυξη του παρελθόντος αποτελούσε και αποτελεί τη βάση της αμερικανικής επιτυχίας, με τη χώρα να πιέζει πάντοτε τον εαυτό της να κοιτά μπροστά και όχι πίσω, ανυπομονώντας για το καινούργιο, καλύτερο πράγμα. Τον ανησυχούσε επίσης, σημειώνει ο Μπρουκς, «η καταβρόχθιση των μεταναστών, που έφταναν κατά χιλιάδες, με αποκορύφωμα τρία χρόνια αργότερα τους 11.747 σε μία ημέρα, 1.004.756 το έτος». Ως προς αυτό, δεν θα μπορούσε να βγάλει από το μυαλό του το γεγονός ότι ο παππούς του, ιδρυτής της μεγάλης, αν και γοργά συρρικνούμενης, οικογενειακής περιουσίας ήταν ένας αγρότης από την κομητεία Κάβαν που έφτασε στις ΗΠΑ στα τέλη του 18ου αιώνα, εγκαταστάθηκε στο Όλμπανι και έγινε ο δεύτερος πλουσιότερος άνθρωπος στην πολιτεία μετά τον Τζον Τζέικομπο Άστορ. Ο εγγονός του, παρότι βαθιά συνταραγμένος από την επίσκεψη στη νήσο Έλλις, αναγνωρίζει ότι η παλιά καλή Αμερική που ήξερε, ή που φαντάζεται ότι ήξερε, πρέπει να υποβληθεί «στην αναξιοπρέπεια της αλλαγής» και να αποδεχθεί την «επιβεβαιωμένη διεκδίκηση του ξένου, όσο απροσμέτρητα ξένου, να μετέχει στην ύψιστη σχέση του ανθρώπου», δηλαδή «τη σχέση του ανθρώπου με τη χώρα του». Και τι γίνεται με τους ιθαγενείς λαούς που μεταμορφώθηκαν σε ξένους από την άφιξη των Ευρωπαίων αποίκων; Οι τελευταίες σελίδες του The American Scene αποτελούν ένα απρόσμενα σαφές και άμεσο κατηγορώ αυτού που έχει κάνει το καπιταλιστικό ήθος στον «σπουδαίο μοναχικό τόπο». Ο Τζέιμς εστιάζει στο βαγόνι Πούλλμαν ως το απόλυτο σύμβολο της νέας, εύπορης κοινωνίας «με μαλακή επένδυση και κουζίνα» που κάθεται στα ταπετσαρισμένα καθίσματα και κοιτάζει αφ’ υψηλού μέσα από τα τζάμια τις στριμωγμένες μάζες δεξιά κι αριστερά από τις γραμμές. Εδώ φαντάζεται τον εαυτό του στη θέση «ενός από τους βαμμένους άγριους που εκδιώξατε» και μέσα από αυτή τη μορφή παραδίδει τον θρήνο του για όλα όσα χάθηκαν: Η ομορφιά και η γοητεία θα βρισκόταν για μένα στη μοναξιά που λεηλατήσατε, και θα έπρεπε να σας οφείλω την πικρία μου για κάθε παραμόρφωση και κάθε βία, για κάθε πληγή με την οποία κάνατε το πρόσωπο του τόπου να ματώσει. […] Αγγίζετε τον σπουδαίο μοναχικό τόπο […] μόνο για να φυτέψετε πάνω του μια ασχήμια για την οποία, δίχως καν να διανοηθείτε τη χάρη της συγγνώμης ή της μεταμέλειας, καυχιέστε κατόπιν με έναν κυνισμό όλον δικό σας. Ύστερα από τέτοιο παροξυσμό, πώς να στραφούμε, χωρίς μια απότομη αποκλιμάκωση, στο ζήτημα που υποδεικνύει ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του Ντένις Ντόναχιου, Η διόρθωση του γούστου, μια συλλογή δοκιμίων για τα –σύμφωνα με κάποιους αναγνώστες– προβληματικά τελευταία μυθιστορήματα του Τζέιμς. Ο Ντόναχιου ήταν υπέροχος κριτικός, ευρυμαθής αλλά ποτέ πληκτικός, ταραχοποιός με τον διακριτικό τρόπο του, και διέθετε ένα κομψό και ρέον ύφος γραφής που δεν επιβάλλεται ποτέ, αλλά μένει πάντοτε στην υπηρεσία του θέματος. Σε ένα επίμετρο η χήρα του, Μελίσσα Μάλουφ –«συνάδελφός μου σε καθετί τζεϊμσικό» γράφει ο Ντόναχιου, «και σύντροφός μου σε όλα τα υπόλοιπα», και πλέον ομότιμη καθηγήτρια του πανεπιστημίου Ντιούκ– αποτυπώνει τον τόνο του βιβλίου και τις μεθόδους του συγγραφέα του: Υπομονή, προσοχή, αναρώτηση, αποσαφήνιση χωρίς να αποβλέπει σε κάτι συγκεκριμένο – ο Ντένις εφαρμόζει αυτές τις πρακτικές στα τελευταία μυθιστορήματα που ο αδελφός του Τζέιμς, ο Ουίλλιαμ, θεωρούσε υπερβολικά απαιτητικά, αντισυμβατικά, σεξουαλικά περίπλοκα και ψιθυριστά.[5] Στην εισαγωγή του, ο Ντόναχιου αφιερώνει στον Τ. Σ. Έλιοτ σχεδόν όση προσοχή αφιερώνει και στον Χένρυ Τζέιμς. Γράφει, σοβαρά, πως όταν ο Έλιοτ εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο «επωμίσθηκε ένα τεράστιο έργο, τον προσηλυτισμό της Βρετανίας στον αγγλοκαθολικισμό και την αποδοχή του Προπατορικού Αμαρτήματος ως του πρώτου άρθρου της θρησκευτικής πίστης» – οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο Ντόναχιου παρέμεινε σε όλη τη ζωή του πιστός ρωμαιοκαθολικός. Έχοντας αποτύχει σε αυτό το grand projet, ο Έλιοτ «κατέφυγε σε ένα πιο επαληθεύσιμο σχέδιο, να βελτιώσει τους βρετανικούς τρόπους». Ο Ντόναχιου δανείζεται τον τίτλο του από το δοκίμιο του Έλιοτ “The Function of Criticism” [Η λειτουργία της κριτικής], παραθέτοντας το σχετικό απόσπασμα στην εισαγωγή: «Η κριτική … πρέπει πάντοτε να δηλώνει τον στόχο στον οποίο αποβλέπει, ο οποίος, σε αδρές γραμμές, δείχνει να είναι η αποσαφήνιση των έργων και η διόρθωση του γούστου». Με τον πειρακτικό τρόπο και το στεγνό χιούμορ του, ο Ντόναχιου λέει ότι θεωρεί πως ο Έλιοτ με την τελευταία φράση του εννοεί «πως αν κάτι είναι κακόγουστο καλό θα είναι να διορθώνεται με επίκληση στο καλό γούστο» και κατόπιν δηλώνει: Το καλό γούστο είναι το έθιμο μέσω του οποίου μας αρέσει κάτι με τον σωστό τρόπο. Δηλαδή με την καθοδήγηση της καλής διδασκαλίας. Η λειτουργία της κριτικής –όπως και της καλής διδασκαλίας– είναι να οδηγεί τους μαθητές, τους αναγνώστες, να τους αρέσει κάτι για τον σωστό λόγο και κατόπιν να έχουν την ικανότητα να αναλύσουν αυτόν τον λόγο. Άρπα την, κύριε Έλιοτ. Ο Ντόναχιου καταπιάστηκε με αυτό το βιβλίο, γράφει, επειδή ξαναδιαβάζοντας το The Ambassadors (1903), του Τζέιμς, ανακάλυψε ότι διαφωνούσε με την καθιερωμένη ανάγνωση του μυθιστορήματος – αν και δεν προσδιορίζει ποια είναι η καθιερωμένη ανάγνωση ούτε αναφέρει γιατί διαφωνεί μαζί της, όποια κι αν είναι. Αντ’ αυτού, κάνει μια ανάλυση του διηγήματος «Crapy Cornelia» του 1909, όπου συναντά το ζήτημα του γούστου με διάφορες μορφές. Ο Ντόναχιου χαρακτηρίζει ένα από τα μυθιστορήματα του Τζέιμς απλά κακόγουστο. Παρότι ο ίδιος ο Τζέιμς θεωρούσε το The Other House (1896) «ένα θεϊκό φωτάκι για να πορεύομαι», πρόκειται για υπερβολικά σκοτεινό βιβλίο, ένα μικρό γκινιόλ με πλοκή που ακόμα και το Χόλλυγουντ στο αποκορύφωμα της ακμής του θα απέρριπτε ως υπερβολικά γελοία: μια ετοιμοθάνατη μητέρα αποσπά από τον σύζυγό της την υπόσχεση να μην ξαναπαντρευτεί όσο η κόρη τους είναι εν ζωή, οδηγώντας μια θαυμάστριά του να τη δολοφονήσει. «Ο Τζέιμς έχει εδώ», γράφει ο Ντόναχιου, «μια ομάδα κεντρικών χαρακτήρων που δεν θα αναγνώριζαν τα τεχνάσματα του τακτ ούτε αν τους χτυπούσαν κατακέφαλα». Η κακογουστιά που επιδεικνύεται μέσα στους τοίχους του The Other House δεν επιδέχεται διόρθωσης. Μερικές φορές ο Δάσκαλος παραπατούσε, άλλες φορές έτρωγε τα μούτρα του. Σε κάποιο σημείο του κεφαλαίου «Ο Χένρυ Τζέιμς και η σπουδαία παράδοση», ο ίδιος ο Ντόναχιου πλησιάζει επικίνδυνα τα όρια του καλού γούστου, για να μην πούμε μάλιστα ότι τα ξεπερνάει. Γράφοντας για το The Awkward Age [Η δύσκολη ηλικία] (1899) στέκεται σε μια μικρή πλακίτσα στην πλοκή που περιλαμβάνει ένα βιβλίο το οποίο κρύβει παιχνιδιάρικα μια κοπέλα που λέγεται Άγκι από ένα παλικάρι που λέγεται Πέδερτον. «Ίσως η Άγκι κάθεται πάνω του», προτείνει ο Ντόναχιου, και κατόπιν, ασύνετα, παρατηρεί ότι «είναι η στιγμή που το μυθιστόρημα ικανοποιεί το ενδιαφέρον των σπουδών κουήρ», αφού η λέξη «χέρι» έχει «μεταταχθεί μέσω λόγιας επιθυμίας σε “γροθιά”, εργαλείο πρωκτικής τεχνικής». Ξαναβρίσκει τη συνηθισμένη ευπρέπειά του στα κεφάλαια για τα τρία ύστερα, μεγάλα μυθιστορήματα: The Ambassadors [Οι πρεσβευτές], The Wings of the Dove [Τα φτερά της περιστέρας] (1902), και The Golden Bowl [Το χρυσό κύπελλο] (1904). Γράφοντας για το The Ambassadors, επικαλείται έναν διάλογο όπου η κυρία Πόκοκ –ο Τζέιμς ήταν διαβολεμένα καλός στα ονόματα– σχολιάζει ειρωνικά ότι ο κεντρικός χαρακτήρας, ο Λάμπερτ Στρέδερ, είχε τη λεπτότητα να κρατήσει το στόμα του κλειστό για τον δεσμό του αδελφού της του Τσαντ με μια Γαλλίδα αριστοκρατικής καταγωγής. Ο σχολιασμός του Ντόναχιου εδώ είναι παράξενος, αλλά προκλητικός: [Η κυρία Πόκοκ] έπιασε την αδύναμη πλευρά του Στρέδερ ή την αδύναμη πλευρά του γούστου, που εναρμονίζεται αρκετά πρόθυμα με το κακό. Το γούστο, ως αβλαβές υποκατάστατο της θρησκείας, διαθέτει μόνο το αδύναμο τέχνασμα του χαρακτηρισμού κάποιας συμπεριφοράς ως κακόγουστης. Δεν υπάρχει μια δόση χριστιανικής ηθικολογίας εδώ; Και τι έγινε αν υπάρχει; Ο Ντόναχιου δικαιούται να κάνει τις θρησκευτικές διακρίσεις του όσο ο Χένρυ Τζέιμς τους εξαιρετικά λεπτούς διαχωρισμούς του. Στη Διόρθωση του γούστου δεν βρίσκουμε τον Ντόναχιου στην καλύτερη στιγμή του· ωστόσο, αποτελεί ταυτόχρονα οξυδερκή μελέτη των περίπλοκων ύστερων έργων του Τζέιμς και μια έξοχη υπενθύμιση του πόσο καλός κριτικός ήταν. Και ο πρόλογος του Κολμ Τόιμπιν, που μαθήτευσε κοντά του όταν κατείχε την έδρα της Σύγχρονης Αγγλικής και Αμερικανικής Λογοτεχνίας στο University College στο Δουβλίνο, αποτελεί μίνι απολογισμό μιας εποχής που το να είσαι νέος ήταν παράδεισος, και επίσης έναν καλογραμμένο φόρο τιμής σε έναν λαμπρό δάσκαλο που γνώριζε ότι η λειτουργία της κριτικής δεν είναι μόνο να διορθώνει το γούστο αλλά, κυρίως υψίστης σημασίας, για να παραθέσω ξανά τα λόγια του Ντόναχιου, «να οδηγεί τους μαθητές, τους αναγνώστες, να τους αρέσει κάτι για τον σωστό λόγο». © John Banville / The New York Review of Books — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Αποδείχθηκε καλός ομιλητής. [2] Παρότι ο Χένρυ αντιστάθηκε ήπια στη ζοφερή περιγραφή της πατρίδας τους από τον Ουίλλιαμ, είπε περίπου τα ίδια στον εναρκτήριο λόγο του στο Μπρυν Μαρ «Το ζήτημα της ομιλίας μας», όπου δήλωσε ότι «η εθνική χρήση του ήχου της φωνής μας, σε άνδρες και γυναίκες, είναι απρόσεκτος – ένα απολύτως κακότεχνο πασάλειμμα μη εφαρμοσμένου τόνου […] ένα ανήμπορο μωρολόγημα ασύνδετων φωνηέντων». Μη μασάς τα λόγια σου, Χένρυ. Αυτή η ομιλία δημοσιεύτηκε αργότερα ως δοκίμιο στον ίδιο τόμο με το «Δίδαγμα του Μπαλζάκ». [3] Συντομευμένο το Plus ça change, plus c'est la même chose (όσο περισσότερο αλλάζουν τα πράγματα, τόσο περισσότερο παραμένουν τα ίδια). Σ.τ.Μ. [4] Ωστόσο, προς το τέλος της περιοδείας του Χένρυ, ο Ουίλλιαμ, ακόμη και μετά την επιστροφή του από Ελλάδα, έκανε ό,τι μπορούσε να τον αποφύγει. «Θα μπορούσε σχεδόν κανείς να συμπεράνει», γράφει ο Μπρουκς, «ότι δεν τον άντεχε άλλο». [5] Ο Ουίλλιαμ ήταν πάντοτε έτοιμος να μειώσει τον αδελφό του. Αρνούμενος την εκλογή του στη νεοϊδρυθείσα Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Γραμμάτων έγραψε: «Με ενθαρρύνει ακόμη περισσότερο προς αυτή την κατεύθυνση το γεγονός ότι ο νεότερος και πιο ρηχός και πιο ματαιόδοξος αδελφός μου είναι ήδη μέλος της Ακαδημίας, και ότι αν ήμουν κι εγώ εκεί, οι άλλες οικογένειες που εκπροσωπούνται πιθανόν να θεωρούσαν την επιρροή των Τζέιμς υπερβολικά σκανδαλώδη και ισχυρή». Θα μπορούσε πιθανώς να διαβαστεί ως παράδειγμα του κατεργάρικου χιούμορ του Ουίλλιαμ, αλλά ακόμα κι έτσι…

Η «αγαπημένη γενέτειρα» του Χένρυ Τζέιμς

Σύνδεση