Ένας πολλαπλά ταλαντούχος δημιουργός

Η επιλογή του προσώπου μου για να εισαγάγει το ανά χείρας αφιέρωμα για τον Μανόλη Χατζηγιακουμή δεν έχει αλφαβητικό, αλλά χρονολογικό πρόσημο, δεδομένου ότι είμαι η αρχαιότερη όσων συμμετέχουν. Θα ταξιδέψω λοιπόν τους αναγνώστες στο μακρινό 1966, όταν, ως δευτεροετής φοιτήτρια φιλολογίας στο ΕΚΠΑ, πρωτοσυνάντησα, στο Σπουδαστήριο Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, τον κάπως απόμακρο βοηθό Μανόλη Χατζηγιακουμή. Σοβαρός, ευγενής και φανατικά δοσμένος στην επιστήμη του, ο Μανόλης είχε ήδη περατώσει τη διδακτορική του διατριβή για τις νεοελληνικές πηγές στο έργο του Σολωμού και σχεδίαζε μια σύνθεση για τις βυζαντινές μυθιστορίες. Λαμβάνοντας υπόψη την εμφάνισή του, τον χώρο εργασίας, τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα, αλλά και τον προσωπικό του τρόπο, με μια φίλη τον βαφτίσαμε Αγγελομουσουδάτο (και για όποιον δεν αναγνωρίζει αμέσως την παραπομπή, ο δεκαπεντασύλλαβος Αγγελομουσουδάτη μου φεγγαροπροσωπούσα ανήκει σε βυζαντινή μυθιστορία). Με τον καιρό ρίζωσε ανάμεσά μας μια φιλία με πολλά κλαδιά και παρακλάδια, με πολλούς αναβαθμούς και αποχρώσεις: μια φιλία που πήγαζε από τις φιλολογικές και ιστορικές μας ενασχολήσεις. Τα πρωινά που ο Μανόλης δεν είχε υπηρεσία στο Σπουδαστήριο τον έβρισκε κανείς στο αναγνωστήριο της Γενναδείου, έναν χώρο ο οποίος, παρά την απόσταση που μας χωρίζει από τη δεκαετία του ’60, αποπνέει ακόμη κάτι από την ατμόσφαιρά της. Το άλλο στέκι μας ήταν το ζαχαροπλαστείο «Φλοράλ» στην Πλατεία Εξαρχείων, όπου μετά τις δέκα το βράδυ και καμιά φορά ώς τις μικρές ώρες κάναμε την ανατομία των εποχών που μας ενδιέφεραν. Αυτά έως την ώρα που η πρωτόγνωρη και για τους δυο μας πείρα της δικτατορίας μετατόπισε τον άξονα των συζητήσεών μας από την θεωρητική σφαίρα στον χώρο της καθημερινότητας και της τρέχουσας πολιτικής. Όσο δυσάρεστη πάντως και αν ήταν για μένα η ανελευθερία του κοινωνικοπολιτικού τοπίου, και προπάντων η αντιμετώπισή της από γνωστούς, συναδέλφους και φίλους, για τον Μανόλη η χουντική επταετία και τα γεννήματά της ήταν τραυματικά, οριζοντίως και καθέτως: σε πολλαπλά επίπεδα και σε βάθος χρόνου. Εγώ απλώς εκλήθην στην Ασφάλεια και είχα υπό τύπον ανακρίσεως (ή συνεντεύξεως, αν προτιμάτε) μια συζήτηση με έναν, θα έλεγα, όχι τόσο άξεστο όσο αφελή τύπο, μια συζήτηση, η οποία με είχε κυρίως διασκεδάσει, λιγότερο βέβαια από ό,τι διασκέδασε τους γονείς μου, όταν τους τη μετέφερα. Αλλά ο Μανόλης υπήρξε αντικείμενο διώξεων, η πιο άμεση από τις οποίες ήταν η άρνηση του Διευθυντή του Σπουδαστηρίου της Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών να ανανεώσει την τριετή θητεία του στον χώρο. Οι διωγμοί που υπέστη στη διάρκεια της «Επταετίας» είχαν μιαν αλυσίδα από επακόλουθα, ψυχικά, επαγγελματικά, οικονομικά και κοινωνικά. Έχοντας χάσει τον πατέρα του σε ηλικία εννέα χρονών, ήταν ο μοναδικός προστάτης για την οικογένειά του –τη μητέρα και τις δυο του αδελφές–, γεγονός που εγνώριζε ο διώκτης του, ο οποίος ενεργούσε με τη συνείδηση και την ελπίδα ότι θα εξαφάνιζε από το πεδίο έναν νεότερο σημαντικό αντίζηλο. Όμως ο Μανόλης τα κατάφερε. Σοβαρότερες και διαρκέστερες ήταν οι συνέπειες για τον ευρύτερο περίγυρό του (και εκεί αναφέρομαι όταν μιλώ για τις κοινωνικές συνέπειες των διώξεων που υπέστη): σε μια εποχή όταν η Ελλάδα είχε σπάνιν εμπνευσμένων δασκάλων, ο Μανόλης αποκλείστηκε από το πανεπιστημιακό βήμα και αναγκάστηκε να αλλάξει ρότα, χωρίς πάντως να εγκαταλείψει το όραμα ή μάλλον τα οράματα που συντηρούσαν την ψυχή και το πνεύμα του. Διώχθηκε με άσχημο τρόπο από το πανεπιστήμιο και αναγκάστηκε, για καθαρά βιοποριστικούς λόγους, να ανοίξει φροντιστήριο. Αλλά δεν τό ’βαλε κάτω. Με τον αμείωτο ενθουσιασμό, αλλά και τη σοβαρότητα που τον διέκριναν, ρίχτηκε στη δουλειά. Το ότι η παράλληλη ενασχόλησή του με την παιδεία ως αγοραίο αγαθό δεν κατέστησε αγοραίο τον ίδιο έχει να κάνει με το ήθος του. Ο συνδυασμός του δωρικού στοιχείου που τον χαρακτήριζε με μια σπάνια τρυφερότητα και ανιδιοτέλεια, ήταν αυτό που τον μεταμόρφωσε στον ιδανικό φροντιστή (με την ετυμολογική έννοια του όρου) σε ένα άθλιο περιβάλλον όπως ήταν (και, εκτός σπανίων εξαιρέσεων, εξακολουθεί να είναι), η ελληνική εκπαίδευση σε ολόκληρη την κλίμακά της. Πολύπλευρος και πολυτάλαντος, ο Μανόλης απέπνεε μιαν αναγεννησιακή αύρα. Μουσικός, αρχιτέκτων, πολεοδόμος, εκδότης καλαίσθητων τόμων, φιλόλογος και πάνω απ’ όλα δάσκαλος – χαρισματικός δάσκαλος, όπως μαρτυρούν οι γενιές των μαθητών του που συνέρρευσαν σε πρόσφατες τιμητικές εκδηλώσεις εις μνήμην του. Η έμφυτη αξιοπρέπεια –η λεβεντιά του επί το ελληνικότερον– τον εμπόδιζε να μοιραστεί τα βάσανά του με τον όσο κοντινό άλλον. Ποτέ δεν μου μίλησε για τα προβλήματα υγείας που τον ταλάνιζαν τα τελευταία χρόνια της ζωής του, όταν συναντιόμασταν συχνά-πυκνά και ανταλλάσσαμε γραπτά. Ο πάντα γενναιόδωρος Μανόλης, ο οποίος κάποτε είχε δώσει το τυπωθήτω στις ταξιδιωτικές μου σημειώσεις με τίτλο Στο Σύνορο του Ευφράτη, επέμενε να μελετήσει το χειρόγραφο της Ελληνορωμαϊκής Χιλιετίας πάνω στο οποίο δούλευα –και δουλεύω– τα τελευταία χρόνια.[1] Τα σχόλιά του, στα επτά κεφάλαια που πρόφτασε να αναγνώσει, είναι γλωσσικής υφής και, φυσικά, τα υιοθέτησα στην πλειονότητά τους. Τις Κυριακές, την εποχή της πρώτης μας γνωριμίας, κολυμπούσαμε, από τον Οκτώβριο ώς τον Δεκέμβριο, στα έρημα τότε λιμανάκια της Βουλιαγμένης, συζητώντας, ανάμεσα σε βουτιές, για πολιτική και ιστορία, και μοιραζόμενοι τα σχέδιά μας για το μέλλον. Κι ήταν μεγάλη η θλίψη μου όταν, κάποια στιγμή, θαρρώ ήταν το ’23, χωρίς να μου έχει αναφέρει οτιδήποτε σχετικό με την υγεία του, μου εκμυστηρεύτηκε ότι τώρα πλήρωνε έναν νέο να τον πηγαίνει για κολύμπι. Όσο κι αν επέμεινα, αρνήθηκε να μου αποκαλύψει το παραμικρό για την ανάγκη αυτής της προστατευτικής ρύθμισης, κι όταν πια ανακάλυψα ότι βρισκόταν στο «Υγεία» με λίγες ελπίδες ανάκαμψης, στοιχώντας με την ανομολόγητη επιθυμία του, δεν πήγα να τον δω. Τον κρατώ στη μνήμη όπως θα το ήθελε η φιλαρέσκειά του. Και για παρηγοριά της απιστίας μου διαβάζω την αφιέρωση στο αντίτυπό μου της πιστής και ωραίας μετάφρασής του της Οδύσσειας: «Στην Πολύμνια για τα πενήντα και ένα χρόνια αγάπης και επικοινωνίας», 29 Μαΐου 2017. [1] Η ελληνορωμαϊκή χιλιετία στη Μείζονα Μεσόγειο: 323 π.Χ. - 699 μ.Χ. Ρήξεις και συνέχειες στην καθ’ ἡμᾶς Ανατολήν (υπό έκδοση στο Βιβλιοπωλείον της Εστίας).

Ένας πολλαπλά ταλαντούχος δημιουργός

Σύνδεση